1963-yil oxirida Amerika yo‘llarida reaktiv dvigatelning o‘ziga xos ovozi bilan barchaning e’tiborini tortgan g‘ayrioddiy yangi avtomobil paydo bo‘ldi.
Odamlar benzinli dvigatelning odatiy gumburlashi o‘rniga gaz turbinasining ingichka chiyillashini eshitishdi. Avtomobil kelajakdan kelgandek ko‘rinar, uning dvigateli esa amerikaliklarning yengil avtomobillar haqidagi tasavvurini o‘zgartirishni va’da qilardi.
Turbina benzin, kerosin, dizel yonilg‘isi va hatto ancha noodatiy yonilg‘ilar, jumladan, atir bilan ham ishlay olardi.
Avtomobil ishlab chiqaruvchi prototip yaratish bilan cheklanmadi. U 55 ta avtomobil ishlab chiqardi va ularni haqiqiy foydalanish sharoitida sinash uchun oddiy amerikaliklarga topshirdi.
Loyihaga 1946-yildan buyon kompaniyaning bosh konstruktori bo‘lib ishlagan muhandis rahbarlik qildi. Uning maqsadi turbina texnologiyasini samolyotlardan kundalik yengil avtomobillarga olib o‘tish edi.
Ikkinchi jahon urushi davrida muhandis aviatsiya dvigatellari ustida ishlagan, ammo uning asl orzusi gaz turbinasini fuqarolik avtomobiliga o‘rnatish edi.
1954-yilda kompaniya turbinali dvigatel bilan jihozlangan ilk tajribaviy yengil avtomobilini namoyish etganida katta yutuqqa erishildi.
Muhandislar avtomobil mamlakatni biror marta ham buzilmasdan kesib o‘tganini zavq bilan xabar qilishdi. Dvigatelga odatiy radiator kerak emasdi, sovuq haroratlar unga xalal bermasdi va an’anaviy dvigateldagidek har 3 000 milda moy almashtirishni talab qilmasdi.
1960-yillarning boshiga kelib kompaniya turbinali dvigatellarni yaratishda ko‘p yillik tajriba to‘plagan edi.
To‘rtinchi avlod A-831 turbinasi 130 ot kuchi va daqiqasiga nol aylanishdan boshlab mavjud bo‘lgan salmoqli 425 funt-fut aylantiruvchi moment hosil qilardi. Turbina daqiqasiga 60 000 aylanish tezligida aylanar, pasaytiruvchi reduktor esa bu tezlikni yengil avtomobil uchun mos darajaga tushirardi.
Natijada avtomobil jadal tezlanardi, dvigatelning o‘zi esa atigi taxminan 410 funt og‘irlikda edi—bu quvvati o‘xshash odatiy V8 dvigatellaridan ancha yengil edi.
Kuzovni Italiyaning kuzovsozlik korxonasi loyihalashtirdi, uning tashqi qiyofasini esa ilgari boshqa yirik avtomobil ishlab chiqaruvchida ishlagan amerikalik dizayner yaratdi.
Natija shu qadar futuristik ediki, avtomobil boshqa mashhur Amerika kupesiga o‘xshashligi tufayli laqab oldi.
Orqa qismi reaktiv samolyotning chiqindi gaz soplolariga o‘xshardi, old qismida esa qiruvchi samolyotning havo kirish tuynuklarini eslatuvchi shakllar bor edi.
Kuzov o‘ziga xos turbina-bronza rangiga bo‘yaldi. Asboblar panelida odatiy taxometr o‘rniga Farengeyt bo‘yicha 2 012 darajagacha haroratni ko‘rsata oladigan pirometr o‘rnatildi.
1963-yilda kompaniya keng ko‘lamli ommaviy sinov dasturini boshladi va radio hamda televideniye orqali 55 ta avtomobil oddiy amerikaliklarga uch oyga bepul foydalanishga berilishini e’lon qildi.
Taxminan 30 000 kishi ariza topshirdi. Dasturda qatnashish uchun qariyb 200 ta oila—jumladan, o‘qituvchilar, shifokorlar, hisobchilar va fermerlar—tanlab olindi.
Oxir-oqibat avtomobillar 48 ta shtatga yetib bordi.
Qariyb uch yil davomida avtomobillar jami 620 000 mildan ortiq yo‘l bosdi.
Haydovchilar turbinaning nihoyatda ravon ishlashini, tebranish yo‘qligini va texnik xizmatga ehtiyoji kamligini maqtashdi. Ammo ular akselerator bosilgandagi kechikishdan ham shikoyat qilishdi: bu ba’zan ikki soniyaga yetardi.
Dvigatel bilan tormozlash ham yo‘q edi, yonilg‘i sarfi esa yuqori bo‘lib—trassada bir gallon bilan taxminan 13 mil, shaharda esa atigi 9 mil yo‘l bosilardi.
Eng unutilmas voqealardan biri Meksika bo‘ylab safar paytida yuz berdi.
Mamlakat prezidenti avtomobil haqiqatan ham deyarli istalgan yonilg‘ida ishlashiga shubha qildi va unga tekila quyishni taklif etdi.
Detroytdagi muhandislar bu fikrni tezda sinab ko‘rishdi va laboratoriyadagi dvigatelga bir necha ko‘za arzon tekila quyishdi.
Ajablanarlisi, turbina hech qanday muammosiz ishladi.
Oxir-oqibat prezidentni aynan o‘zi taklif qilgan tekila bilan ishlaydigan avtomobilda sayr qildirishdi va bu tajriba katta reklama shov-shuviga aylandi.
Kompaniya reklama maqsadlarida boshqa noodatiy yonilg‘ilar bilan ham tajribalar o‘tkazdi. Turbina yeryong‘oq pastasi va Chanel No. 5 atiri bilan sinovdan o‘tkazildi, biroq atir kundalik amaliy yonilg‘i bo‘lish uchun haddan tashqari qimmat ekani ravshan edi.
1960-yillarning o‘rtalariga kelib Amerikadagi vaziyat o‘zgardi.
Benzin arzon edi, xaridorlar esa tajribaviy turbina texnologiyasidan ko‘ra kuchli V8 dvigatellariga ko‘proq qiziqishardi.
Chiqindi gazlarning dastlabki sinovlari yana bir muammoni keltirib chiqardi. Turbina kamroq uglerod monoksidi chiqarsa-da, uning nihoyatda yuqori yonish harorati azot oksidlarining me’yordan ortiq ajralishiga sabab bo‘lardi.
1970-yillarning boshida kuchga kirgan yangi chiqindi gaz me’yorlari turbina dasturini davom ettirishni asoslashni tobora qiyinlashtirdi.
Narx ham yana bir katta to‘siq edi. Bitta turbinali dvigatel 10 000 AQSh dollaridan qimmat turardi, odatiy avtomobil esa taxminan 3 000 AQSh dollariga tushardi.
1966-yilga kelib kompaniya dasturni amalda yopdi.
Keyin esa bundan ham ayanchli yakun keldi.
Kuzovlar Italiyada ishlab chiqarilgani sababli ular mamlakatga vaqtincha import tartibida olib kirilgan edi. Kompaniya talab etilgan bojlarni to‘lash o‘rniga avtomobillarning aksariyatini yo‘q qilishga qaror qildi.
55 ta turbinali avtomobilning 46 tasi gidravlik presslar bilan ezib tashlandi.
Faqat to‘qqiztasi saqlanib qoldi.
Bugun ulardan sanoqlilarigina qolgan, shu bois turbinali avtomobil Amerika avtomobilsozlik tarixidagi eng g‘ayrioddiy sahifalardan biri hisoblanadi.